Rối loạn đường huyết thai kỳ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách kiểm soát

Rối loạn đường huyết thai kỳ là một trong những rối loạn chuyển hóa phổ biến nhất ở phụ nữ mang thai. Mặc dù căn bệnh này tiềm ẩn một số rủi ro cho cả mẹ và thai nhi, nhưng nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách, mẹ bầu hoàn toàn có thể kiểm soát tốt lượng đường trong máu và đón con yêu chào đời an toàn.

Rối loạn đường huyết thai kỳ là gì? Nguyên nhân do đâu?

Rối loạn đường huyết thai kỳ là tình trạng mức đường huyết trong máu mẹ bầu tăng cao vượt ngưỡng bình thường, xuất hiện hoặc được phát hiện lần đầu tiên trong thời gian mang thai. Tình trạng này xảy ra ở những phụ nữ trước đó chưa từng có tiền sử mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1 hay tuýp 2.

Về mặt sinh lý học, trong quá trình mang thai, nhau thai sẽ tăng cường tiết ra các loại hormone giúp thai nhi tăng trưởng và phát triển. Tuy nhiên, các hormone này lại vô tình làm giảm tác dụng của insulin, gây nên hiện tượng kháng insulin ở cơ thể người mẹ.

Khi hiện tượng kháng insulin xảy ra, tế bào tụy của mẹ phải sản xuất nhiều insulin hơn bình thường để chuyển hóa đường thành năng lượng. Nếu tuyến tụy không thể đáp ứng đủ lượng insulin cần thiết, lượng glucose thừa sẽ tích tụ trong máu, dẫn đến tình trạng tăng đường huyết thai kỳ.

Những ai có nguy cơ cao bị rối loạn đường huyết khi mang thai?

Mọi phụ nữ khi mang thai đều có nguy cơ bị tăng đường huyết, nhưng nhóm đối tượng dưới đây sẽ có tỷ lệ mắc cao hơn:

• Phụ nữ trên 25 tuổi khi bắt đầu mang thai.
• Mẹ bầu thừa cân, béo phì hoặc có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao trước thai kỳ.
• Tiền sử gia đình: Có bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2.
• Tiền sử sản khoa đặc biệt: Từng bị đái tháo đường thai kỳ ở lần mang thai trước, từng sinh con nặng trên 4kg, có tiền sử thai lưu không rõ nguyên nhân hoặc tiền sản giật.
• Mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) hoặc các rối loạn chuyển hóa như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu.

Dấu hiệu nhận biết rối loạn đường huyết ở mẹ bầu

Một thách thức lớn đối với đái tháo đường thai kỳ là đa số mẹ bầu không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt ở giai đoạn đầu. Bệnh thường chỉ được phát hiện tình cờ thông qua các đợt khám thai và xét nghiệm máu định kỳ.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp, mẹ bầu có thể nhận thấy các phản ứng bất thường của cơ thể như:

• Cảm giác khát nước liên tục: Thèm uống nước thường xuyên dù đã uống nhiều.
• Đi tiểu nhiều lần trong ngày: Tần suất tiểu tiện tăng cao, đặc biệt là vào ban đêm.
• Cơ thể mệt mỏi kéo dài: Thường xuyên cảm thấy kiệt sức, uể oải, đau đầu hoặc khó tập trung.
• Cân nặng tăng quá nhanh: Tăng cân đột ngột không tương xứng với tuổi thai.
• Mắt nhìn mờ: Thị lực giảm nhẹ hoặc nhìn không rõ đồ vật.
• Dễ bị nhiễm trùng: Thường xuyên mắc nhiễm trùng âm đạo, nhiễm nấm hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu.

Rối loạn đường huyết thai kỳ và những biến chứng cần lưu ý

Rối loạn đường huyết nếu không được phát hiện và kiểm soát kịp thời có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe của cả mẹ và thai nhi.

Với mẹ bầu

• Tăng nguy cơ cao huyết áp và tiền sản giật: Đường huyết cao làm tổn thương mạch máu, làm tăng tỷ lệ mắc tiền sản giật - một biến chứng nguy hiểm trong thai kỳ.
• Đa ối: Đường trong máu mẹ truyền sang con khiến thai nhi đi tiểu nhiều hơn, dẫn đến tăng thể tích nước ối. Đa ối khiến tử cung to nhanh, gây khó thở cho mẹ và tăng nguy cơ vỡ ối sớm.
• Khó khăn khi sinh nở: Thai nhi phát triển quá to làm tăng tỷ lệ phải can thiệp mổ lấy thai, kéo dài chuyển dạ, tăng rủi ro tổn thương tầng sinh môn hoặc băng huyết sau sinh.
• Nguy cơ tiến triển thành tiểu đường tuýp 2: Sau khi sinh, đường huyết của hầu hết người mẹ sẽ trở về bình thường. Dù vậy, khoảng 50% phụ nữ từng bị đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ phát triển thành đái tháo đường tuýp 2 thực sự trong vòng 5 - 10 năm sau đó.

Với thai nhi

• Thai to vượt chuẩn: Lượng đường dư thừa từ máu mẹ truyền qua nhau thai khiến thai nhi tăng sản xuất insulin riêng, kích thích tích tụ mỡ và làm thai phát triển quá lớn.
• Tăng nguy cơ sinh non và suy hô hấp: Mẹ bị tăng đường huyết có thể cần chỉ định sinh sớm. Trẻ sinh non dễ gặp hội chứng suy hô hấp do phổi chưa hoàn thiện.
• Hạ đường huyết sơ sinh: Sau khi cắt dây rốn, nguồn đường từ mẹ đột ngột ngưng cung cấp nhưng tụy của bé vẫn đang tiết nhiều insulin, dẫn đến tụt đường huyết cấp tính sau sinh.

Giải pháp kiểm soát rối loạn đường huyết thai kỳ an toàn, chuẩn y khoa

Phần lớn các trường hợp rối loạn đường huyết thai kỳ đều có thể kiểm soát hiệu quả thông qua việc điều chỉnh chế độ ăn uống và duy trì lối sống lành mạnh mà chưa cần dùng thuốc.

Chế độ dinh dưỡng khoa học

Các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo mẹ bầu nên xây dựng khẩu phần ăn theo nguyên tắc dĩa ăn chuẩn 25% - 25% - 50%:

• 50% rau xanh và rau củ không chứa tinh bột: Bông cải xanh, rau muống, rau dền, bắp cải, dưa leo giúp bổ sung chất xơ, làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu.
• 25% protein nạc: Thịt heo luộc, ức gà, cá quả, tôm, trứng, đậu phụ để cung cấp đủ năng lượng cho thai nhi.
• 25% tinh bột phức hợp: Gạo lứt, yến mạch, khoai lang, bánh mì đen thay cho gạo trắng tinh chế.

Mẹ nên chia nhỏ khẩu phần thành 3 bữa chính và 2 - 3 bữa phụ trong ngày để tránh tình trạng đường huyết tăng vọt sau khi ăn no hoặc hạ quá thấp khi đói.

Lựa chọn trái cây và loại sữa phù hợp

Trái cây an toàn: Ưu tiên các loại quả có chỉ số đường huyết thấp và giàu chất xơ như bưởi, táo, quả bơ, dâu tây, cam, lê, việt quất. Nên ăn hoa quả trực tiếp thay vì ép lấy nước.

Sữa cho mẹ bầu: Nên chọn sữa tươi không đường, sữa tách kem, các loại sữa hạt hoặc sữa bầu chuyên biệt dành riêng cho người tiểu đường. Hạn chế các loại sữa hạt chứa hàm lượng tinh bột cao như sữa ngô, sữa gạo, sữa bí đỏ.

Chế độ vận động và tự theo dõi đường huyết tại nhà

Mẹ bầu nên đi bộ nhẹ nhàng khoảng 15 - 20 phút sau các bữa ăn chính giúp cơ thể tăng cường sử dụng glucose và nâng cao độ nhạy insulin. Mẹ nên trang bị máy đo đường huyết cá nhân. Chỉ số đường huyết an toàn cần duy trì bao gồm:

• Lúc đói: < 95 mg/dL (5,3 mmol/L).
• Sau ăn 1 giờ: < 140 mg/dL (7,8 mmol/L).
• Sau ăn 2 giờ: < 120 mg/dL (6,7 mmol/L).

Can thiệp tiêm Insulin?

Nếu sau 1 - 2 tuần tích cực điều trị bằng chế độ tiết chế dinh dưỡng và vận động mà chỉ số đường huyết vẫn vượt ngưỡng mục tiêu, bác sĩ chuyên khoa nội tiết sẽ cân nhắc chỉ định tiêm Insulin.

Insulin là thuốc điều trị an toàn được Bộ Y tế cho phép sử dụng cho phụ nữ mang thai vì cấu trúc phân tử lớn không đi qua nhau thai, do đó hoàn toàn không gây hại hay ảnh hưởng đến thai nhi. Mẹ bầu tuyệt đối không tự ý mua thuốc uống hạ đường huyết vì có thể gây nguy hiểm cho em bé.

Rối loạn đường huyết thai kỳ dù tiềm ẩn nhiều rủi ro nhưng hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát nếu mẹ chủ động tìm hiểu kiến thức và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ. Đừng quá lo lắng hay tự trách bản thân, bởi đây chỉ là một phản ứng sinh lý tạm thời của cơ thể khi mang thai.