Đợt cấp COPD là gì? Các triệu chứng nhận biết đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là một bệnh lý hô hấp tiến triển, thường diễn biến âm thầm nhưng có thể trở nặng đột ngột. Những thay đổi bất thường về triệu chứng hô hấp khiến người bệnh dễ mệt mỏi, suy giảm khả năng sinh hoạt hằng ngày. Nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm.

Đợt cấp COPD là gì?

Đợt cấp COPD (COPD exacerbation) là tình trạng các triệu chứng hô hấp ở người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đột ngột nặng lên so với giai đoạn ổn định. Sự thay đổi này làm suy giảm chức năng phổi rõ rệt và thường buộc bác sĩ phải điều chỉnh hoặc tăng cường phác đồ điều trị. Nếu không được nhận diện và can thiệp kịp thời, đợt cấp có thể khiến bệnh tiến triển nhanh hơn và làm xấu tiên lượng lâu dài.

Đối tượng gặp đợt cấp chủ yếu là người đang mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Các dấu hiệu cảnh báo thường gặp gồm khó thở tăng lên, thở khò khè, thở nhanh hoặc nông, ho nhiều hơn bình thường, nhịp tim hoặc thân nhiệt tăng và sự thay đổi về màu sắc, số lượng đờm. Phần lớn người bệnh có thể trải qua một đến hai đợt cấp mỗi năm, và các đợt này thường có xu hướng nặng dần theo thời gian nếu không kiểm soát tốt.

Một số yếu tố nguy cơ và tác nhân khởi phát đợt cấp COPD bao gồm hút thuốc lá chủ động hoặc thụ động, thường xuyên tiếp xúc với khói bụi và môi trường ô nhiễm. Ngoài ra, tuổi càng cao, đặc biệt trên 40 tuổi, chức năng phổi suy giảm tự nhiên cũng làm tăng khả năng xuất hiện các đợt bùng phát của bệnh.

Nguyên nhân gây đợt cấp COPD

Phần lớn các đợt cấp COPD khởi phát từ tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp, còn gọi là COPD bội nhiễm. Tác nhân gây nhiễm trùng có thể là virus hoặc vi khuẩn, làm các triệu chứng hô hấp trở nên trầm trọng trong thời gian ngắn.

Các loại virus thường liên quan gồm rhinovirus, virus cúm, parainfluenza, virus hợp bào hô hấp (RSV), human metapneumovirus, nhóm picornavirus, coronavirus (bao gồm Covid-19) và adenovirus. Trong khi đó, những vi khuẩn hay gặp có thể kể đến như Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis, Staphylococcus aureus và Streptococcus pneumoniae.

Ngoài nhiễm trùng, đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính còn có thể xuất phát từ nhiều yếu tố khác. Về nội khoa, các tình trạng như thuyên tắc phổi, tràn khí màng phổi, suy yếu cơ hô hấp, ngưng hoặc dùng sai thuốc điều trị, sử dụng thuốc an thần, thuốc chẹn beta, thuốc gây mê, rối loạn nhịp tim hay rối loạn chuyển hóa đều làm tăng nguy cơ bùng phát bệnh. Bên cạnh đó, các yếu tố ngoại khoa như gãy xương, chấn thương vùng ngực, hoặc giai đoạn hậu phẫu bụng - ngực cũng có thể khởi phát đợt cấp. Đáng lưu ý, khoảng một phần ba trường hợp đợt cấp COPD không xác định được nguyên nhân rõ ràng.

Các triệu chứng nhận biết đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Phổi đảm nhận vai trò đưa oxy vào máu và đào thải carbon dioxide ra khỏi cơ thể để duy trì sự sống. Ở người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, chức năng này bị suy giảm rõ rệt do phổi không còn hoạt động hiệu quả. Hậu quả là CO₂ dễ ứ đọng trong cơ thể, trong khi lượng oxy cung cấp bị thiếu hụt, nếu tình trạng này kéo dài hoặc vượt ngưỡng an toàn, nguy cơ tử vong có thể xảy ra.

Biểu hiện dễ nhận biết nhất khi một đợt cấp sắp xuất hiện là cảm giác khó thở tăng lên. Người bệnh thường thấy ngực bị đè nén, hít thở không đủ hơi, như bị “nghẹt” không khí. Triệu chứng này có thể xuất hiện ngay cả khi chỉ vận động nhẹ hoặc đang ở trạng thái nghỉ ngơi, kèm theo nhiều dấu hiệu khác cần được theo dõi sát như:

• Tiếng thở khò khè: Người bệnh có thể nghe rõ tiếng khò khè khi hít thở, cho thấy đường dẫn khí đang bị cản trở bởi đờm đặc hoặc dịch viêm.
• Cảm giác tức ngực: Việc hô hấp trở nên gắng sức hơn, buộc người bệnh phải dùng nhiều cơ vùng ngực thay vì cơ hoành, khiến nhịp thở thiếu ổn định và lồng ngực di chuyển không đều.
• Ho kéo dài: Ho xuất hiện thường xuyên hơn và ngày càng nặng, có thể là ho khan hoặc ho kèm đờm màu vàng, xanh, đôi khi lẫn máu. Tình trạng này thường trầm trọng hơn khi nằm, buộc người bệnh phải ngồi dậy hoặc đổi tư thế để dễ thở.
• Thay đổi màu da và móng: Môi hoặc móng tay có thể chuyển sang màu xanh tím do thiếu oxy, trong khi da có xu hướng xám hoặc vàng nhạt.
• Rối loạn giấc ngủ và ăn uống: Người bệnh khó ngủ, ngủ không sâu và giảm cảm giác thèm ăn.
• Đau đầu buổi sáng: Cơn đau đầu sau khi thức dậy có thể liên quan đến sự tích tụ quá mức carbon dioxide trong máu suốt đêm.
• Phù chân hoặc đau bụng: Đây là những dấu hiệu có thể liên quan đến biến chứng ở tim hoặc phổi.
• Sốt: Sự tăng thân nhiệt thường gợi ý tình trạng nhiễm trùng và có thể báo hiệu một đợt cấp mới đang hình thành.

Biến chứng của COPD trong các đợt cấp

Người bệnh COPD xuất hiện đợt cấp lặp đi lặp lại thường phải đối mặt với nhiều hệ quả nghiêm trọng như viêm nhiễm đường hô hấp tái diễn, suy giảm chất lượng sống, chi phí điều trị gia tăng và tốc độ suy giảm chức năng phổi diễn ra nhanh hơn. Khi bệnh tiến triển nặng, nguy cơ tử vong cũng tăng rõ rệt, số lần đợt cấp càng nhiều thì tiên lượng sống càng kém.

Sau đợt cấp, người bệnh còn có thể gặp nhiều biến chứng nguy hiểm như:

• Tràn khí màng phổi là một biến chứng đáng lo ngại, xuất phát từ tình trạng tắc nghẽn đường thở kéo dài khiến khí bị giữ lại trong phế nang, gây giãn và vỡ phế nang vào khoang màng phổi.
• Bên cạnh đó, tăng áp lực động mạch phổi có thể xảy ra do những thay đổi bất thường trong cấu trúc mạch máu phổi.
• Một biến chứng nghiêm trọng khác là suy tim, bắt đầu từ suy tim phải do tăng áp lực động mạch phổi và thiếu oxy kéo dài, sau đó có thể tiến triển thành suy tim trái và suy tim toàn bộ.
• Ngoài ra, đợt cấp COPD còn làm tăng nguy cơ ung thư phổi, loãng xương, trào ngược dạ dày - thực quản, rối loạn thần kinh và suy dinh dưỡng.

Hiểu rõ đợt cấp COPD là gì có ý nghĩa then chốt trong việc theo dõi, điều trị và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm cho người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo, kiểm soát tốt yếu tố nguy cơ và tuân thủ phác đồ điều trị giúp giảm tần suất đợt cấp, làm chậm tiến triển bệnh và cải thiện chất lượng sống. Chủ động chăm sóc và tái khám định kỳ chính là chìa khóa để hạn chế hậu quả nặng nề do các đợt cấp gây ra.