Hội chứng Turner: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Hội chứng Turner là gì?

Hội chứng Turner (Turner syndrome), còn gọi là hội chứng Ullrich-Turner, là một rối loạn nhiễm sắc thể giới tính gặp ở người có kiểu hình nữ. Tình trạng này xảy ra khi cơ thể có một nhiễm sắc thể X nguyên vẹn nhưng thiếu một phần hoặc toàn bộ nhiễm sắc thể giới tính thứ hai. Dạng điển hình nhất là 45,X, nghĩa là tế bào chỉ có một nhiễm sắc thể X.

Hội chứng được bác sĩ nhi khoa người Đức Otto Ullrich mô tả ở một bé gái 8 tuổi vào năm 1930. Năm 1938, bác sĩ Henry Turner tiếp tục báo cáo những trường hợp có đặc điểm tương tự. Đến năm 1959, bất thường nhiễm sắc thể 45,X được xác định, giúp làm rõ cơ sở di truyền của bệnh.

Biểu hiện của hội chứng Turner khá đa dạng. Một số đặc điểm thường gặp gồm tầm vóc thấp, suy giảm chức năng buồng trứng dẫn đến dậy thì muộn, bất thường tim mạch hoặc thận, giảm thính lực và các vấn đề về xương. Người mắc hội chứng cũng có nguy cơ cao hơn đối với một số bệnh tự miễn như viêm tuyến giáp tự miễn và bệnh celiac. Tuy nhiên, mức độ biểu hiện khác nhau đáng kể giữa từng người và không phải trường hợp nào cũng có đầy đủ các dấu hiệu điển hình.

Nguyên nhân của các biểu hiện trên chủ yếu liên quan đến việc thiếu một số gen nằm trên nhiễm sắc thể X. Trong đó, gen SHOX có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của hệ xương; thiếu một bản sao của gen này góp phần gây tầm vóc thấp và một số bất thường xương thường gặp ở hội chứng Turner.

Phân loại

Dựa trên bất thường nhiễm sắc thể, hội chứng Turner có thể được chia thành một số dạng chính:

• Thể 45,X: Là dạng điển hình, trong đó các tế bào chỉ có một nhiễm sắc thể X. Người bệnh thường có các biểu hiện đặc trưng rõ hơn.
• Thể khảm: Cơ thể tồn tại nhiều dòng tế bào khác nhau, chẳng hạn 45,X/46,XX hoặc 45,X/46,XY. Một số người mang thể khảm có biểu hiện nhẹ hơn, thậm chí có thể dậy thì và có kinh nguyệt tự nhiên.
• Bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể X: Bao gồm mất một phần nhiễm sắc thể X, nhiễm sắc thể X dạng vòng hoặc isochromosome. Biểu hiện phụ thuộc vào vị trí và lượng vật chất di truyền bị thiếu.

Nhìn chung, kiểu nhiễm sắc thể có ảnh hưởng đến mức độ biểu hiện của bệnh, nhưng không thể dự đoán hoàn toàn tình trạng của mỗi người chỉ dựa vào kết quả nhiễm sắc thể.

Dịch tễ học

Hội chứng Turner được ước tính gặp ở khoảng 1/2.000 - 1/2.500 trẻ gái sinh sống. Tuy nhiên, bất thường 45,X xuất hiện trong thai kỳ với tần suất cao hơn nhiều vì hơn 99% thai có kiểu nhiễm sắc thể 45,X không tiếp tục phát triển đến khi sinh, phần lớn do sảy thai tự nhiên.

Tuổi phát hiện bệnh cũng rất khác nhau. Những trường hợp có biểu hiện rõ như phù bạch huyết hoặc dị tật tim có thể được chẩn đoán từ trước sinh hoặc ngay sau sinh. Trong khi đó, nhiều trẻ chỉ được phát hiện khi có tầm vóc thấp, chậm tăng trưởng, hoặc đến tuổi vị thành niên mới được chẩn đoán do chậm dậy thì hay vô kinh. Một số trường hợp thể nhẹ có thể không được phát hiện cho đến tuổi trưởng thành.

Như vậy, hội chứng Turner là một rối loạn nhiễm sắc thể X có biểu hiện rất đa dạng. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu đặc trưng, đặc biệt là tầm vóc thấp và bất thường phát triển dậy thì, có ý nghĩa quan trọng trong phát hiện và quản lý các vấn đề sức khỏe liên quan.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng Turner

Các dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng Turner khá đa dạng, có thể xuất hiện từ giai đoạn trước sinh, sơ sinh, thời thơ ấu đến tuổi vị thành niên và trưởng thành. Mức độ biểu hiện cũng khác nhau giữa từng người. Một số dấu hiệu thường gặp gồm:

• Bất thường trước sinh: Siêu âm thai có thể phát hiện tăng độ mờ da gáy, u nang bạch huyết vùng cổ, phù thai không do miễn dịch, đa ối hoặc thiểu ối; ngoài ra có thể gặp dị tật tim trái như hẹp eo động mạch chủ và bất thường thận như thận móng ngựa.
• Phù bạch huyết: Trẻ sơ sinh có thể bị phù bàn tay và bàn chân do hệ thống bạch huyết phát triển bất thường. Đây có thể là một trong những dấu hiệu sớm gợi ý hội chứng Turner.
• Đặc điểm vùng cổ và khuôn mặt: Người bệnh có thể có cổ rộng hoặc cổ có màng, đường chân tóc phía sau thấp, vòm miệng hẹp hoặc cao và một số đặc điểm khuôn mặt khác biệt.
• Tầm vóc thấp: Đây là một trong những biểu hiện đặc trưng nhất. Trẻ thường tăng trưởng chiều cao chậm và có chiều cao thấp hơn so với bạn bè cùng tuổi.
• Bất thường hệ xương: Có thể gặp ngực rộng với hai núm vú cách xa nhau, khuỷu tay vẹo ra ngoài, xương bàn tay hoặc bàn chân thứ tư ngắn và biến dạng Madelung ở cẳng tay - cổ tay.
• Dậy thì muộn hoặc không hoàn toàn: Suy giảm chức năng buồng trứng khiến nhiều trẻ gái không xuất hiện hoặc không hoàn thành các thay đổi dậy thì một cách tự nhiên.
• Vô kinh nguyên phát: Người bệnh có thể không xuất hiện kinh nguyệt ở tuổi dậy thì do suy buồng trứng, đây cũng là một lý do phổ biến dẫn đến việc phát hiện hội chứng Turner ở tuổi vị thành niên.
• Bất thường tim mạch: Các dị tật thường gặp gồm van động mạch chủ hai lá, hẹp eo động mạch chủ và một số bất thường của cung động mạch chủ hoặc tĩnh mạch phổi. Người bệnh cũng có thể xuất hiện tăng huyết áp; giãn và bóc tách động mạch chủ là những biến chứng nghiêm trọng cần được lưu ý.
• Rối loạn thính giác: Viêm tai giữa tái phát có thể gây giảm thính lực dẫn truyền, trong khi tổn thương cấu trúc của tai trong có thể dẫn đến giảm thính lực thần kinh cảm giác.
• Bất thường về mắt: Một số biểu hiện có thể gặp gồm cận thị, viễn thị, lác, nhược thị, sụp mí, nếp gấp mí mắt, khoảng cách hai mắt rộng hoặc rối loạn nhận biết màu đỏ - xanh lá.
• Khó khăn trong học tập: Trí thông minh tổng thể thường bình thường, tuy nhiên một số trẻ có thể gặp khó khăn về khả năng tổ chức không gian - thị giác, tính toán, trí nhớ hoặc sự chú ý trong quá trình học tập.
• Bệnh tự miễn đi kèm: Người mắc hội chứng Turner có nguy cơ cao hơn đối với một số bệnh tự miễn, đặc biệt là bệnh tuyến giáp tự miễn, bệnh celiac và bệnh viêm ruột; triệu chứng cụ thể sẽ phụ thuộc vào bệnh lý đi kèm.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải hội chứng Turner

Hội chứng Turner có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan và làm tăng nguy cơ gặp các vấn đề sức khỏe trong suốt cuộc đời. Các biến chứng có mức độ khác nhau ở mỗi người, trong đó đáng chú ý là các vấn đề về tim mạch, nội tiết, xương, chuyển hóa và sinh sản. Một số biến chứng thường gặp gồm:

• Chậm tăng trưởng và vấn đề sinh sản: Người bệnh thường có tầm vóc thấp, dậy thì muộn hoặc không dậy thì tự nhiên, suy buồng trứng sớm và giảm khả năng sinh sản hoặc vô sinh.
• Biến chứng tim mạch: Có thể gặp các dị tật tim bẩm sinh như van động mạch chủ hai lá và hẹp eo động mạch chủ. Một số biến chứng nghiêm trọng hơn gồm tăng huyết áp, giãn hoặc phình động mạch chủ, bóc tách động mạch chủ, bệnh động mạch vành và đột quỵ.
• Bệnh lý xương: Thiếu xương, loãng xương, vẹo cột sống và các bất thường hệ xương có thể làm tăng nguy cơ gặp các vấn đề về cơ xương khớp.
• Rối loạn thính giác: Viêm tai giữa tái phát có thể dẫn đến giảm thính lực dẫn truyền. Bên cạnh đó, người bệnh cũng có thể bị giảm thính lực thần kinh cảm giác.
• Bệnh tự miễn: Nguy cơ mắc một số bệnh tự miễn cao hơn, thường gặp như suy giáp tự miễn và bệnh celiac; ngoài ra có thể xuất hiện các bệnh tự miễn khác.
• Bất thường thận và gan: Người bệnh có thể có dị tật thận bẩm sinh hoặc bất thường chức năng gan, bao gồm bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa.
• Rối loạn chuyển hóa: Béo phì trung tâm, kháng insulin, đái tháo đường type 1 hoặc type 2 và rối loạn lipid máu có thể xuất hiện, làm gia tăng nguy cơ đối với sức khỏe lâu dài.
• Khó khăn về nhận thức và tâm lý - xã hội: Trí thông minh tổng thể thường không bị ảnh hưởng, nhưng một số người có thể gặp khó khăn về khả năng không gian - thị giác, chức năng điều hành, học tập và thích nghi tâm lý - xã hội.
• Nguy cơ u tế bào mầm: Ở những trường hợp có vật chất nhiễm sắc thể Y, nguy cơ xuất hiện u nguyên bào sinh dục (gonadoblastoma) tăng lên và cần được đánh giá phù hợp.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hội chứng Turner có thể được nghi ngờ từ giai đoạn trước sinh đến tuổi trưởng thành. Nên trao đổi với bác sĩ hoặc đưa trẻ đi khám trong các trường hợp sau:

• Khi khám thai phát hiện bất thường: Siêu âm thai có các dấu hiệu gợi ý như tăng độ mờ da gáy, u nang bạch huyết vùng cổ, phù thai hoặc bất thường tim, thận. Nếu xét nghiệm sàng lọc trước sinh như NIPT cho thấy nguy cơ monosomy X (45,X), thai phụ cần được tư vấn và thực hiện xét nghiệm chẩn đoán phù hợp theo chỉ định của bác sĩ.
• Trẻ có dấu hiệu bất thường sau sinh: Trẻ có phù bàn tay, bàn chân, cổ rộng hoặc có màng, ngực rộng hay những đặc điểm hình thể bất thường.
• Trẻ chậm phát triển chiều cao: Trẻ thấp hơn đáng kể so với bạn bè cùng tuổi hoặc tốc độ tăng chiều cao chậm.
• Chậm dậy thì: Trẻ gái đến tuổi dậy thì nhưng tuyến vú và các đặc điểm sinh dục thứ phát phát triển chậm hoặc không phát triển.
• Không có kinh nguyệt: Trẻ gái đã đến tuổi vị thành niên nhưng chưa xuất hiện kinh nguyệt.
• Có vấn đề về tim mạch hoặc thính giác: Nên đi khám khi xuất hiện các biểu hiện bất thường như đau ngực, khó thở, hồi hộp, ngất, tăng huyết áp, viêm tai tái phát hoặc nghe kém.
• Đã được chẩn đoán hội chứng Turner: Cần khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ để theo dõi sự tăng trưởng, tim mạch, chức năng buồng trứng, tuyến giáp, thính lực, xương và các vấn đề sức khỏe liên quan.

Hội chứng Turner xảy ra do bất thường nhiễm sắc thể giới tính X, khiến người bệnh chỉ có một nhiễm sắc thể X nguyên vẹn và bị thiếu một phần hoặc toàn bộ nhiễm sắc thể giới tính thứ hai. Phần lớn các trường hợp xuất hiện ngẫu nhiên trong quá trình hình thành tế bào sinh sản hoặc ở giai đoạn phát triển sớm của phôi, không phải do cha mẹ truyền trực tiếp cho con.

Một số dạng bất thường nhiễm sắc thể có thể dẫn đến hội chứng Turner gồm:

• Mất hoàn toàn một nhiễm sắc thể X: Đây là dạng điển hình 45,X, xảy ra khi trứng hoặc tinh trùng bị thiếu một nhiễm sắc thể giới tính do sai sót ngẫu nhiên trong quá trình phân chia tế bào.
• Thể khảm: Sai sót xảy ra trong quá trình phân chia tế bào ở giai đoạn sớm của phôi, khiến cơ thể có nhiều dòng tế bào khác nhau, chẳng hạn 45,X/46,XX hoặc 45,X/46,XY.
• Bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể X: Một nhiễm sắc thể X có thể bị thiếu một phần hoặc có cấu trúc bất thường, chẳng hạn nhiễm sắc thể vòng hoặc isochromosome, làm mất các gen cần thiết cho sự phát triển bình thường.
• Trường hợp di truyền hiếm gặp: Hội chứng Turner hầu như không phải bệnh di truyền từ cha mẹ. Tuy nhiên, trong một số trường hợp rất hiếm, bất thường mất đoạn nhiễm sắc thể X có thể được truyền từ cha hoặc mẹ sang con.

Nhìn chung, việc một gia đình có con mắc hội chứng Turner không có nghĩa cha mẹ đã truyền bệnh cho con. Ở những cha mẹ có kiểu hình và nhiễm sắc thể bình thường, nguy cơ tái diễn trong lần mang thai tiếp theo được xem là rất thấp.