Khi bị ngộ độc thuốc diệt chuột phải làm sao?

Ngộ độc thuốc diệt chuột là một tình huống cấp cứu nghiêm trọng, có thể gây nguy hiểm đến tính mạng và sức khỏe của con người. Trong bài viết này, Nhà thuốc Long Châu sẽ cùng bạn tìm hiểu nguyên nhân và cách xử lý tình huống này một cách an toàn và hiệu quả.

Ngộ độc thuốc diệt chuột là gì?

Ngộ độc thuốc diệt chuột là tình trạng khi các chất độc trong thuốc tác động trực tiếp lên các cơ quan mục tiêu như hệ thần kinh, tim mạch, thận, hô hấp, huyết học, tiêu hóa, da… hoặc gây các tác hại lâu dài như ung thư, đột biến, tổn thương tạng.

• Hệ thần kinh: Bệnh nhân có thể bị đau đầu, mệt mỏi, chóng mặt, kích thích, khó chịu, kích động, vật vã, ảo giác; trong những trường hợp nặng có thể dẫn đến co giật, hôn mê và đồng tử giãn.
• Hệ tim mạch: Có thể xuất hiện nhịp tim nhanh, tụt huyết áp và rối loạn nhịp tim.
• Hệ thận: Suy thận cấp do sốc, hoại tử ống thận hoặc tiêu cơ vân.
• Hệ hô hấp: Cảm giác bó chặt ngực, ho, khó thở, tím tái. Có thể xảy ra phù phổi cấp do tim (tổn thương cơ tim, suy tim cấp), phù phổi cấp không do tim (tổn thương thành mạch, phổi do khí phosphine) hoặc cả hai. Trường hợp nặng có thể gây ARDS hoặc chảy máu phổi.
• Hệ huyết học: Có thể gặp tan máu, ngay cả ở người bình thường (không mắc thiếu hụt G6PD), hoặc xuất hiện methemoglobin trong máu.
• Hệ tiêu hóa: Bệnh nhân đau rát miệng, họng, thực quản, dạ dày; nôn, nôn ra máu, đi ngoài phân lỏng, có thể có máu.
• Da và niêm mạc: Tiếp xúc trực tiếp với chất độc có thể gây kích ứng tại chỗ.

Triệu chứng ngộ độc thuốc diệt chuột

Hiện nay trên thị trường có nhiều loại thuốc diệt chuột, do đó triệu chứng ngộ độc sẽ khác nhau tùy vào loại thuốc.

Thallium

Thallium là bột không mùi, không vị, có thể hấp thụ qua đường hô hấp hoặc da. Khi tiếp xúc với liều cao, cơ thể sẽ bị ngộ độc cấp tính với các biểu hiện:

• Viêm ruột cấp tính (xuất hiện trong vòng 48 giờ).
• Rối loạn chức năng thần kinh, bệnh thần kinh ngoại vi, co giật.
• Rụng tóc.
• Tăng sắc tố da.
• Tiếp xúc lâu dài với liều thấp có thể gây ngộ độc mạn tính với các triệu chứng:
• Run, mất điều hòa, yếu cơ.
• Loạn thị.
• Liệt dây thần kinh số 7 (liệt nửa mặt, méo miệng).
• Giảm thị lực.

Natri fluoroacetat (Hợp chất 1080) và fluoroacetamid (Hợp chất 1081)

Các hóa chất này bắt đầu được sử dụng tại Việt Nam từ đầu những năm 1990, chủ yếu nhập lậu từ Trung Quốc.

SMFA là bột trắng, không mùi, không vị. Triệu chứng ngộ độc xuất hiện sau khoảng 30 phút đến 20 giờ sau khi ăn.

Nếu không được cấp cứu kịp thời và điều trị tích cực, người bệnh có thể nhanh chóng:

• Co giật.
• Suy hô hấp.
• Tiêu cơ vân.
• Suy thận.
• Rối loạn nhịp tim, suy tim cấp.

Trong nhiều trường hợp, ngộ độc có thể dẫn đến tử vong.

Strychnin

Dạng viên nén màu hồng, khi hòa tan trong nước trở thành bột không màu, không mùi, vị đắng. Strychnin gây co cơ không kiểm soát do ức chế các thụ thể glycine ở nơron vận động và khớp thần kinh. Triệu chứng xuất hiện từ 10-20 phút sau khi nhiễm độc:

• Co thắt cơ bắp không tự chủ.
• Cứng hàm.
• Co cứng cơ mặt tạo nét cười gượng gạo.
• Opisthotonos (đầu và cột sống ưỡn cong ra sau).
• Tiêu cơ vân.
• Nhiễm toan lactic (máu quá axit).
• Tăng thân nhiệt ác tính.

Phosphua kẽm và phosphua nhôm

Phosphua kẽm là chất ăn mòn mạnh với da và niêm mạc; khi hít phải dễ gây phù phổi cấp. Liều gây ngộ độc: Phosphua kẽm 20 - 40 mg/kg đường uống, phosphua nhôm ≥ 0,5 g.

Cơ chế độc tính: Khi uống, phosphua kẽm và phosphua nhôm phản ứng với acid clohydric trong dạ dày tạo khí phosphine (PH₃). Đây là chất khử mạnh, gây stress oxy hóa, làm tổn thương tế bào không đặc hiệu, ức chế enzyme chuỗi hô hấp, quá trình phosphoryl hóa và oxy hóa, đồng thời ức chế cytochrome oxidase. Phosphine còn ức chế catalase, làm tăng superoxide dismutase, sinh ra nhiều gốc tự do, peroxyd hóa lipid và biến tính protein màng tế bào.

Tiên lượng: Nếu không được cấp cứu kịp thời, người bệnh có thể nhanh chóng rơi vào sốc không hồi phục, suy hô hấp, nhiễm toan, xuất huyết nặng, tổn thương đa cơ quan và tử vong trong vài ngày.

Biến chứng thường gặp:

• Hạ huyết áp do sốc giảm thể tích, mất dịch, mất máu hoặc viêm cơ tim.
• Rối loạn điện giải do nôn mửa và tiêu chảy.
• Toan máu.
• Suy thận cấp.
• Suy hô hấp tiến triển.
• Suy đa tạng.

Phốt pho (P)

Phốt pho có mùi giống tỏi và có khả năng phát quang khi tiếp xúc với oxy. Nguyên tố này tồn tại dưới hai dạng: Phốt pho đỏ và phốt pho trắng (vàng), trong đó phốt pho trắng được sử dụng trong thuốc diệt chuột. Khi ăn phải, phốt pho trực tiếp gây tổn thương mô tại chỗ nhờ axit photphoric và photpho pentoxit. Trong máu, phốt pho kết hợp với canxi gây hạ canxi máu nghiêm trọng. Ngộ độc thuốc diệt chuột chứa phốt pho có thể biểu hiện:

• Viêm dạ dày cấp tính.
• Bỏng da hoặc niêm mạc.
• Nôn hoặc phân phát quang (bốc khói).
• Rối loạn nhịp tim.
• Tổn thương gan.
• Suy thận.

Thạch tín (Asen)

Thạch tín là hợp chất vô cơ có độc tính cao, cơ chế chính vẫn chưa được làm rõ. Khi nuốt phải lượng đáng kể, hơi thở bệnh nhân thường có mùi tỏi. Sau 1 - 3 giờ, các triệu chứng xuất hiện gồm:

• Nôn mửa.
• Tiêu chảy ra máu.
• Hơi thở có mùi tỏi.
• Huyết áp thấp.
• Đoạn QT kéo dài.
• Mê sảng, co giật, hôn mê.
• Tổn thương thận.

Bari cacbonat (BaCO₃)

Hợp chất này dễ tan trong nước và có độc tính cao. Ion bari ức chế sự khuếch tán kali ra khỏi tế bào, gây hạ kali máu với các triệu chứng:

• Viêm dạ dày - ruột.
• Tăng huyết áp.
• Rối loạn nhịp tim.
• Khó thở.
• Liệt cơ.

Tetramethylene Disulfotetramine (TETS, Tetramine)

Nguồn gốc từ Trung Quốc, thuốc diệt chuột này gây triệu chứng sau 10 phút đến 13 giờ từ khi nhiễm độc, bao gồm:

• Co giật.
• Hôn mê.
• Suy hô hấp.
• Rối loạn nhịp tim.

Aldicarb

Thuốc diệt chuột xuất xứ từ Mỹ Latinh, độc tính cao và có thể gây tử vong. Triệu chứng ngộ độc gồm:

• Sùi bọt mép.
• Chảy nước mắt.
• Tiêu chảy.
• Nôn mửa.

Alpha-cloralose

Nguồn gốc từ châu Âu, thường dùng làm thuốc mê trong thú y nhưng cũng có trong thuốc diệt chuột. Hoạt động như chất ức chế hệ thần kinh trung ương, gây các triệu chứng:

• Co giật.
• Hạ thân nhiệt.
• Suy hô hấp.

Thuốc chống đông máu (Superwarfarin, Warfarin)

Superwarfarin (bao gồm brodifacoum, difenacoum, bromadiolone, chlorophacinone) gây rối loạn đông máu tương tự warfarin nhưng độc tính gấp 100 lần. Ngộ độc có thể biểu hiện:

• Tiểu ra máu.
• Ho ra máu.
• Chảy máu mũi.
• Đau sườn.
• Tím tái.
• Xuất huyết não.

Norbormide

Loại thuốc diệt chuột này gần như không độc với người. Cơ chế ở động vật là co mạch ngoại biên cực độ, gây thiếu máu cục bộ và hoại tử nội tạng. Ở người, có thể gây tụt huyết áp hoặc hạ thân nhiệt.

Pyriminil

Pyriminil là chất đối kháng nicotinamide (vitamin B3), làm suy giảm tổng hợp NAD và NADH, phá hủy tế bào beta tuyến tụy cấp tính trong vòng 2 giờ. Triệu chứng ngộ độc gồm:

• Thở Kussmaul (thở sâu và nặng nhọc).
• Huyết áp thấp.
• Lờ đờ, mệt mỏi.

Bromethalin

Thuốc diệt chuột Bromethalin ảnh hưởng cả hệ thần kinh trung ương và ngoại vi. Triệu chứng có thể xuất hiện từ 4 giờ đến 7 ngày, từ mê sảng đến phù não nghiêm trọng.

Cây hành biển

Chất glycoside trong cây hành biển có độc tính và được sử dụng làm thuốc diệt chuột. Triệu chứng ngộ độc:

• Đau bụng.
• Nôn mửa.
• Co giật.
• Tăng kali trong máu.
• Rối loạn nhịp tim.

Nguyên nhân ngộ độc thuốc diệt chuột

Ngộ độc thuốc diệt chuột có thể xuất hiện từ một loạt các nguyên nhân khác nhau bao gồm:

• Vô tình hít phải: Hầu hết các trường hợp ngộ độc thuốc diệt chuột xảy ra khi người dùng không cẩn thận và vô tình hít phải hơi hoặc bụi từ các sản phẩm chứa chất diệt chuột.
• Nhầm lẫn với thực phẩm: Trong một số trường hợp, sản phẩm chứa thuốc diệt chuột có thể bị nhầm lẫn với thực phẩm hoặc đựng trong các bao bì không đúng. Đặc biệt, trẻ em có thể vô tình ăn hoặc chơi với sản phẩm chứa chất diệt chuột mà tưởng chúng là bánh kẹo thông thường.
• Mâu thuẫn gia đình, áp lực tâm lý: Các tình huống mâu thuẫn gia đình, áp lực cuộc sống, hoặc tâm lý căng thẳng, stress kéo dài có thể dẫn đến hành động uống thuốc diệt chuột tự tử.
• Bị đầu độc: Trong một số trường hợp, người dùng có thể tiếp tục sử dụng thuốc diệt chuột một cách quá liều hoặc không đúng cách, dẫn đến cơ thể bị nhiễm độc.

Biến chứng do ngộ độc thuốc diệt chuột

Các biến chứng có thể xảy ra khi ngộ độc thuốc diệt chuột:

• Suy thận cấp hoặc mạn tính.
• Suy chức năng gan.
• Tổn thương thần kinh kéo dài hoặc vĩnh viễn.
• Nguy cơ phát triển bệnh tiểu đường tuýp 1.

Cách chẩn đoán ngộ độc thuốc diệt chuột

Bác sĩ cấp cứu sẽ chẩn đoán nạn nhân ngộ độc thuốc diệt chuột thông qua các phương pháp sau:

Chẩn đoán lâm sàng: Bác sĩ sẽ hỏi nạn nhân hoặc người đi cùng về loại thuốc đã sử dụng, thời gian kể từ khi chất độc vào cơ thể, triệu chứng xuất hiện, các biện pháp sơ cứu đã thực hiện và đánh giá tổng trạng của nạn nhân.

Xét nghiệm cận lâm sàng: Nếu chưa xác định chính xác loại chất độc, bác sĩ sẽ thực hiện các xét nghiệm sau:

• Đường huyết: Hạ đường huyết có thể liên quan đến ngộ độc phosphua kẽm hoặc nhôm; tăng đường huyết có thể gặp trong ngộ độc pyriminil.
• Công thức máu toàn phần: Thiếu máu là dấu hiệu gợi ý ngộ độc phosphua kẽm.

Đánh giá chức năng chuyển hóa (BMP):

• Hạ canxi máu liên quan đến phốt pho trắng, SMFA hoặc fluoroacetamid.
• Hạ kali máu có thể gặp trong ngộ độc bari cacbonat, phosphua kẽm hoặc phosphua nhôm.
• Tăng BUN hoặc creatinin máu gợi ý ngộ độc thallium, asen, phốt pho trắng, phosphua kẽm hoặc nhôm.
• Định lượng phosphat huyết thanh: Tăng phosphat máu liên quan đến thuốc diệt chuột chứa phốt pho trắng.
• Xét nghiệm chức năng gan: Men gan tăng cao có thể liên quan đến thallium, thạch tín, phốt pho trắng, phosphua kẽm hoặc nhôm.
• Xét nghiệm quá trình đông máu: Hỗ trợ xác định ngộ độc thuốc diệt chuột chứa Superwarfarin hoặc Warfarin.
• Khí máu động mạch: Nhiễm toan lactic thường gặp trong ngộ độc SMFA hoặc fluoroacetamid.
• Điện tâm đồ (ECG): Kéo dài khoảng QTc có thể gợi ý ngộ độc SMFA, fluoroacetamid, phốt pho trắng hoặc thạch tín.
• Chụp X-quang ngực và bụng: Giúp phát hiện các chất cản quang như bari cacbonat, asen hoặc thallium.

Cách điều trị ngộ độc thuốc diệt chuột

Sơ cấp cứu khẩn cấp

Cách sơ cứu ngay lập tức khi phát hiện người bị ngộ độc thuốc diệt chuột như sau:

• Bước 1: Quan sát nạn nhân để nhận biết ngộ độc qua các dấu hiệu như hơi thở có mùi hóa chất, khó nói, khó thở… Đồng thời kiểm tra chai, vỏ thuốc gần đó nếu có.
• Bước 2: Đưa nạn nhân đến khu vực an toàn, tránh tiếp xúc thêm với chất độc.
• Bước 3: Thực hiện sơ cứu cơ bản nếu có kiến thức về sơ cứu ngộ độc thuốc diệt chuột.
• Bước 4: Nếu nạn nhân còn tỉnh táo, thu thập thông tin, chụp hình hoặc mang theo loại thuốc diệt chuột để cung cấp cho bác sĩ.
• Bước 5: Gọi cấp cứu và nhanh chóng đưa nạn nhân đến bệnh viện gần nhất.

Sơ cứu theo đường tiếp xúc với thuốc diệt chuột:

Uống thuốc diệt chuột:

• Nếu nạn nhân có dấu hiệu nôn, nghiêng đầu sang một bên để tránh nghẹn.
• Không được tự ý gây nôn nếu nạn nhân lờ đờ, hôn mê, co giật hoặc chưa rõ loại thuốc (ví dụ: Natri fluoroacetat và fluoroacetamid có nguy cơ co giật, Phosphua kẽm và phosphua nhôm không được tự rửa dạ dày tại nhà).
• Sau sơ cứu, nhanh chóng đưa nạn nhân đến bệnh viện.

Dính thuốc diệt chuột vào da hoặc quần áo: Cởi bỏ quần áo nhiễm thuốc và rửa vùng da tiếp xúc ngay trong vòng 15 - 20 phút bằng nhiều nước sạch.

Dính thuốc diệt chuột vào mắt:

• Rửa mắt mở bằng nước sạch trong 15 - 20 phút; nếu mang kính áp tròng, tháo ra và rửa ít nhất 5 phút.
• Sau khi thực hiện sơ cứu ban đầu, ngay lập tức đưa nạn nhân đến cơ sở y tế hoặc bệnh viện để được xử trí kịp thời, tránh trì hoãn gây biến chứng nặng hoặc nguy hiểm đến tính mạng.

Những lưu ý khi sơ cứu ngộ độc thuốc diệt chuột:

• Ghi nhớ tên hóa chất trên bao bì, túi hoặc chai lọ, giúp bác sĩ xác định chất độc nhanh chóng và sử dụng thuốc điều trị đặc hiệu.
• Ghi lại số lượng, thời gian tiếp xúc và các triệu chứng ban đầu.
• Không cho nạn nhân bất tỉnh uống bất cứ thứ gì.
• Không tự ý sử dụng thuốc giải độc.
• Giữ lại chất nôn của nạn nhân trong một lọ sạch để gửi xét nghiệm nếu cần.

Điều trị ngộ độc thuốc diệt chuột

Khi nạn nhân được đưa đến phòng cấp cứu, bác sĩ sẽ tiến hành các bước điều trị sau:

Điều trị cấp cứu

Hỗ trợ hô hấp và tuần hoàn:

• Đảm bảo đường thở thông suốt, hỗ trợ hô hấp và tuần hoàn.
• Trong trường hợp nặng, có thể phải đặt ống nội khí quản và sử dụng máy thở.

Điều trị triệu chứng: Kiểm soát co giật, sốc, và các biểu hiện nguy hiểm khác.

Xét nghiệm chẩn đoán: Thực hiện các xét nghiệm cần thiết để xác định chất độc, bao gồm: xét nghiệm máu, xét nghiệm nước tiểu, chụp X-quang ngực và bụng, điện tâm đồ (ECG) hoặc theo dõi tim liên tục.

Loại bỏ chất độc

Rửa dạ dày:

• Hiệu quả nhất trong vòng 60 phút đầu sau khi ngộ độc cấp.
• Vẫn có thể thực hiện trong 3 giờ đầu nếu đã uống than hoạt tính.
• Hiệu quả trong 6 giờ đầu đối với các thuốc gây liệt ruột hoặc khi uống liều lượng lớn.

Than hoạt tính: Dùng để hấp thụ chất độc, ngăn ngừa hấp thu vào cơ thể.

Thuốc nhuận tràng:

• Kích thích co bóp ruột để tống chất độc ra ngoài nếu ngộ độc qua đường tiêu hóa.
• Thường dùng sorbitol 1 - 4 g/kg, uống ngay sau than hoạt tính hoặc trộn cùng than hoạt tính.

Thuốc giải độc (antidote): Là các chất trung hòa hoặc chống lại tác dụng độc hại của chất độc, ví dụ: Vitamin K dùng trong ngộ độc Super Warfarin hoặc Warfarin.

Các biện pháp tăng thải trừ chất độc (theo chỉ định bác sĩ):

• Bài niệu tích cực.
• Lọc máu ngoài thận.
• Thay huyết tương hoặc thay máu.
• Lọc máu hấp phụ.
• Điều trị triệu chứng và hồi sức toàn diện
• Cung cấp dinh dưỡng đầy đủ.
• Điều trị hạ đường huyết và rối loạn điện giải.
• Hỗ trợ điều trị rối loạn nhịp tim, hỗ trợ hô hấp nếu cần.
• Điều chỉnh chức năng gan, thận và hệ huyết học để ổn định cơ thể.

Cách phòng ngừa ngộ độc thuốc diệt chuột

Để phòng ngừa ngộ độc thuốc diệt chuột, cần thực hiện các biện pháp sau:

Đối với người dân:

• Ưu tiên sử dụng bẫy chuột thay vì hóa chất độc hại.
• Chỉ mua thuốc diệt chuột có nguồn gốc rõ ràng, từ các cửa hàng hóa chất bảo vệ thực vật hoặc cơ sở kinh doanh được cấp phép.
• Khi sử dụng hóa chất diệt chuột (làm bả hoặc đặt bả): Đặt xa khu vực sinh hoạt, ăn uống. Tránh để trẻ em, người bệnh tâm thần hoặc người lú lẫn tiếp cận.
• Không tích trữ hóa chất độc hại tại nhà.
• Giữ vệ sinh môi trường xung quanh nhà: Đậy kín thùng rác, phát quang bụi rậm, bịt kín các lỗ hổng, bảo quản thực phẩm cẩn thận để tránh chuột đến.
• Nếu nguyên nhân ngộ độc là tự tử hoặc tự đầu độc, nên tìm khám và tư vấn chuyên khoa Tâm lý.

Đối với bệnh viện:

• Bác sĩ, y tá và điều dưỡng cần cảnh giác với bệnh nhân có rối loạn đông máu hoặc chảy máu không rõ nguyên nhân, để cấp cứu kịp thời.
• Giáo dục bệnh nhân và người nhà về phòng ngừa ngộ độc tái diễn trước khi xuất viện.

Đối với cơ quan quản lý:

• Quản lý chặt chẽ sản xuất, kinh doanh và sử dụng hóa chất diệt chuột: Chỉ các cơ sở có đăng ký hạng mục hóa chất diệt chuột hoặc thuốc bảo vệ thực vật trong giấy phép kinh doanh mới được phép bán.
• Kiểm soát người mua: Cấm trẻ em và người bệnh tâm thần mua; lưu lại thông tin, danh tính và giấy tờ nhận dạng của người mua để quản lý.

Trên đây là chia sẻ của Nhà thuốc Long Châu về những điều cần làm khi bị ngộ độc thuốc diệt chuột. Mong rằng bài viết đã mang đến cho bạn những thông tin hữu ích giúp bạn biết được biện pháp xử lý khi gặp tình huống này.