Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm: Dấu hiệu và điều trị

Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm (PNH) là một bệnh huyết học hiếm gặp nhưng có thể đe dọa tính mạng. Đây là rối loạn mắc phải của tế bào gốc tạo máu khiến các tế bào máu, đặc biệt là hồng cầu, mất khả năng tự bảo vệ trước sự tấn công của hệ bổ thể. Hậu quả là hồng cầu bị phá hủy trong lòng mạch, gây thiếu máu tán huyết và giải phóng huyết sắc tố vào máu, đôi khi xuất hiện trong nước tiểu.

Không chỉ gây thiếu máu, PNH còn làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối, biến chứng nghiêm trọng hàng đầu quyết định tiên lượng sống của người bệnh. Ngoài ra, bệnh thường đi kèm suy giảm chức năng tủy xương, khiến cơ thể không sản xuất đủ các tế bào máu bình thường.

Những dấu hiệu và triệu chứng của đái huyết sắc tố kịch phát về đêm

Biểu hiện của PNH rất đa dạng, có thể từ âm thầm đến nặng tùy theo mức độ tán huyết và suy tủy xương. Người bệnh thường gặp các triệu chứng sau:

• Nước tiểu sẫm màu hoặc đỏ nâu từng đợt: Do huyết sắc tố từ hồng cầu bị phá hủy được đào thải qua nước tiểu. Tình trạng này có thể thấy rõ hơn vào buổi sáng nhưng không phải lúc nào cũng xuất hiện.
• Mệt mỏi, da xanh, suy nhược kéo dài: Đây là hậu quả của thiếu máu tán huyết mạn tính khiến cơ thể luôn trong tình trạng thiếu oxy.
• Khó thở, hồi hộp, tim đập nhanh: Thường xuất hiện khi gắng sức hoặc trong những đợt thiếu máu nặng.
• Đau bụng, khó nuốt, đau đầu hoặc rối loạn cương dương: Những triệu chứng này liên quan đến hiện tượng co thắt cơ trơn do giảm nitric oxide trong máu.
• Đau lưng, đau vùng thắt lưng hoặc đau ngực: Có thể gặp trong các cơn tán huyết cấp khi hồng cầu bị phá hủy nhanh chóng.
• Vàng da nhẹ hoặc vàng mắt: Xảy ra khi bilirubin tăng do quá trình tan máu kéo dài.
• Dễ nhiễm trùng, chảy máu hoặc bầm tím: Thường gặp nếu bệnh kèm suy tủy xương làm giảm bạch cầu và tiểu cầu.

Một số trường hợp PNH diễn tiến âm thầm trong thời gian dài, chỉ được phát hiện khi xét nghiệm máu hoặc khi xuất hiện biến chứng huyết khối nguy hiểm.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh đái huyết sắc tố kịch phát về đêm

PNH là bệnh lý huyết học mạn tính nhưng có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được theo dõi và điều trị đúng cách. Những biến chứng thường gặp gồm:

• Huyết khối tĩnh mạch: Đây là biến chứng nguy hiểm nhất và cũng là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người mắc PNH. Cục máu đông có thể hình thành ở những vị trí bất thường như tĩnh mạch gan, tĩnh mạch não, tĩnh mạch mạc treo hoặc tĩnh mạch sâu, gây đau dữ dội, tổn thương cơ quan cấp tính và nguy cơ đột tử.
• Tổn thương thận: Tình trạng huyết sắc tố tự do lưu hành kéo dài có thể gây độc cho ống thận, dẫn đến suy thận cấp hoặc suy giảm chức năng thận mạn tính.
• Suy tủy xương: Tủy xương giảm khả năng tạo máu khiến người bệnh thiếu hụt không chỉ hồng cầu mà còn cả bạch cầu và tiểu cầu, từ đó làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và chảy máu.
• Biến chứng tim phổi: Bao gồm tăng áp động mạch phổi, khó thở kéo dài, suy tim hoặc đau ngực do thiếu oxy mô và huyết khối mạch máu.
• Thiếu máu tán huyết mạn nặng: Tình trạng hồng cầu liên tục bị phá hủy khiến người bệnh suy kiệt, mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng lao động và chất lượng sống.
• Nguy cơ tử vong nếu không kiểm soát tốt: Khi huyết khối, suy thận và suy tủy tiến triển đồng thời, bệnh có thể dẫn đến suy đa cơ quan và tử vong.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế sớm hoặc đi cấp cứu ngay khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Nước tiểu đột ngột sẫm màu rõ rệt hoặc đỏ nâu bất thường.
• Mệt lả, khó thở, hồi hộp, tim đập nhanh cho thấy tình trạng thiếu máu đang trở nên nghiêm trọng.
• Đau bụng dữ dội hoặc đau ngực kéo dài không rõ nguyên nhân.
• Sưng, nóng, đau một bên chân nghi ngờ huyết khối tĩnh mạch.
• Đau đầu nhiều, yếu liệt tay chân, nói khó hoặc rối loạn ý thức là những dấu hiệu cảnh báo huyết khối não hoặc biến chứng thần kinh.

Đây đều có thể là biểu hiện của đợt tán huyết cấp hoặc biến chứng huyết khối nguy hiểm, cần được chẩn đoán và xử trí khẩn cấp để tránh đe dọa tính mạng.

Cơ chế bệnh sinh của đái huyết sắc tố kịch phát về đêm bắt nguồn từ một đột biến mắc phải tại gen PIGA ở tế bào gốc tạo máu trong tủy xương. Đột biến này làm rối loạn quá trình tổng hợp neo glycosylphosphatidylinositol (GPI) - cấu trúc cần thiết để gắn nhiều protein bảo vệ lên bề mặt tế bào máu.

Hậu quả là các tế bào máu, đặc biệt là hồng cầu, bị thiếu hụt những protein bảo vệ quan trọng như CD55 và CD59. Bình thường, các protein này có vai trò ngăn hệ bổ thể phá hủy màng tế bào. Khi không còn lớp bảo vệ này, hồng cầu trở nên rất nhạy cảm với hoạt hóa bổ thể và dễ bị phá hủy ngay trong lòng mạch máu.

Quá trình tán huyết nội mạch kéo dài không chỉ gây thiếu máu và giải phóng huyết sắc tố tự do vào máu, mà còn làm tăng nguy cơ huyết khối, tổn thương thận và nhiều biến chứng toàn thân khác.